नवीन आर्थिक वर्षासाठी एचआरची धोरणात्मक भूमिका आणि नियोजन – सहकारी बँकिंग क्षेत्र

 मानव संसाधन विभाग (Human Resources Department - HR) हा कोणत्याही कंपनी किंवा संस्थेचा कणा असतो नवीन आर्थिक वर्षात प्रवेश करत असताना, सहकारी बँकांमधील एचआरची भूमिका पूर्वीपेक्षा अधिक धोरणात्मक झाली आहे. प्रशासकीय कार्यांच्या पलीकडे जाऊन, एचआर आता संस्थेची प्रगती, संस्कृती आणि कामगिरीचा एक प्रमुख चालक बनला आहे.वाढत्या स्पर्धात्मक आणि नियमबद्ध वातावरणात सहकारी बँका विकसित होत असताना, एचआर हे आता केवळ एक सहाय्यक कार्य राहिलेले नाही—तर ते परिवर्तनाचे एक धोरणात्मक सक्षम करणारे घटक आहे.

आज आपण सर्व च सहकारी बँका,राष्ट्रीयकृत व खाजगी बँका ह्या मायबाप रिझर्व बँकेच्या अधिपत्याखाली येतो त्यामुळे बँकिंग क्षेत्राला लागू असलेले सर्व नियम सर्वांना सारखे आहे यावर दुमत नाही.आपले वित्त मंत्रालय आर्थिक क्षेत्राच्या  सर्वांगीण विकासासाठी प्रयत्नशील असल्यामुळे ग्राहक हा केंद्रबिंदू मानून बऱ्याच नवीन सूचना व नियमावली प्रसारीत करत असते,त्या सर्व नियमांना अनुसरून बँकेला आपली वाटचाल करावी लागते त्यामुळे सर्वप्रथम नवीन वर्षाचे नियोजन करताना (Regulatory Compliance ) आपल्या संस्थेकडून योग्य रित्या पाळला जात आहे का याचे भान ठेवणे, त्याप्रमाणे,  कागदपत्रे, अहवाल रिपोर्ट्स योग्य ठिकाणी वेळेत दाखल करणे आवश्यक असते.तसेच येणाऱ्या नवीन वर्षात सुधा ह्याचे तारखेनुसार वेळापत्रक वर्षाच्या सुरुवातीला तयार करून संबंधित खात्याचे प्रमुख मंडळींना जबाबदारी देण्यात यावी.म्हणजे ऐनवेळी पळापळ होत नाही.ह्यामध्ये कामाचे योग्य विभाजन आणि पूर्ण करून घेण्याची जबाबदारी मानव संसाधन अर्थात Hr विभागाकडे येते 

स्पर्धेच्या युगात टिकण्यासाठी  (Purpose- People -Performance ) हे वर्षाच्या सुरवातीला ठरवले गेले पाहिजे. सहकारी बँकांमधील एचआरने बदलत्या बँकिंग आव्हानांशी जुळवून घेताना, लोक, कामगिरी आणि उद्देश यांच्यात संतुलन साधणारा एक धोरणात्मक भागीदार म्हणून काम केले पाहिजे.आता सर्व प्रथम संचालक मंडळ आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO ) यांचेकडून व्यवसाय वृद्धी साठीचे बँकेचे  उद्दिष्ट्य हे ठरवले जाते व  त्या प्रमाणेच त्याची अंमलबजावणी व पूर्तता करण्यासाठी आवश्यक मनुष्यबळ व इतर पुरक व्यवस्था ज्यामध्ये नवीन शाखेसाठी जागा, मूलभूत सोयी चे नियोजन करण्यामध्ये Hr डिपार्टमेंट मोलाचा वाटा उचलते.

Hr dept  वर्षाच्या सुरुवातीला कर्मचाऱ्यांसाठी स्पष्ट केपीआय (KPIs), सतत अभिप्राय आणि कामगिरीशी निगडित विकास योजनांसह मूल्यांकन प्रणाली मजबूत ठरवत असते त्यामुळे ,आपण त्या अनुषंगाने कुठे आहोत याचे अवलोकन  केले जाते,व त्यानुसार योग्य पावले उचलावी लागतात आणि ह्यासाठी बऱ्याच बँकांमध्ये उच्चशिक्षित निपुण अधिकारी वर्ग असतो , सर्वानुमते बँकेचे वार्षिक ध्येय धोरण( Annual Target) ठरवले जाते आणि त्यासाठी आवश्यकता असते ती योग्य

मनुष्यबळ नियोजन आणि प्रतिभा /गुण क्षमता याचा वापर,व्यवसायाच्या उद्दिष्टांशी मनुष्यबळाची सांगड घालणे, कर्मचाऱ्यांमध्ये कौशल्यातील कमतरता ओळखणे आणि योग्य प्रतिभा योग्य पदांवर आहे याची खात्री करणे.  लढाई करण्यासाठी सर्वप्रथम सैन्यबळ पुरेसे हवे,जसे बुद्धिबळामध्ये नवीन डाव सुरू  करताना पटावर वजीर, हत्ती, उंट घोडा आणि प्यादे हे योग्य ठरवलेले ठिकाणी मांडतात त्याप्रमाणे नवीन वर्षाच्या सुरुवातीला आपले मनुष्यबळ पूर्णपणे तैनात हवे,त्याकरिता आवश्यक तिथे योग्य कर्मचाऱ्याची निवड,पदोन्नती, किंवा नवीन लोकांची नियुक्ती जेवढ्या लवकर पूर्ण होईल तेवढे अधिक चांगले,जेणेकरून किमान मे महिन्यात त्यांची कामाला सुरुवात होईल.एक परिपूर्ण आणि भविष्यासाठी सज्ज संस्था उभारताना कर्मचाऱ्यांना सक्षम करणे, त्यांना सहभागी करून घेणे आणि त्यांचे सामर्थ्य वाढवणे. हे Hr डिपार्टमेंट चे प्रमुख धोरण असते त्यानुसार आपल्या संस्थेतील कर्मचाऱ्यांचे मूल्यमापन करून त्यांचा Swoat analyasis केला जातो स्पर्धेमध्ये काम करण्यासाठी त्यांची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी उणिवा ओळखून त्या साठी आवश्यक प्रशिक्षण द्यावे, आणि प्रशिक्षण हे प्रत्येक व्यक्तीला अधिक कार्यक्षम करण्यासाठी त्याच्या गरजेनुसार आयोजित करावे,बऱ्याच  बँकांमध्ये Hr डिपार्टमेंट बरोबर Learning & Development विभाग ह्यावर काम करत असतो त्यामुळे प्रबंधकापासून अगदी शिपाई हा बँकेचा एक महत्वाचा घटक आहे,व त्यांचा ग्राहकांशी थेट संबंध येतो त्यामुळे त्यांनी मनापासून काम करावे ह्यासाठी त्यांचे प्रश्न अडचणी समजून घेऊन त्यांना कामासाठी पोषक आणि आनंदमय वातावरण तयार करण्यात Hr डिपार्टमेंट चा मोलाचा वाटा असतो.सार्वजनिक क्षेत्रामध्ये यावर्षी म्हणजे 2026 मध्ये पन्नास हजार पेक्षा जास्त बँक कर्मचारी घेण्याचे उद्दिष्ट आहे,च सर्व दुर बँकाच्या शाखा निर्माण होणार आहेत,अशा स्पर्धेच्या युगात आपल्या बँकेचे कार्यक्षम मनुष्यबळ सज्ज करायची मोठी जबाबदारी मानव संसाधन विभागाची आहे.

शिक्षण आणि विकास उपक्रम :

ग्राहक सेवा, अनुपालन, डिजिटल बँकिंग आणि तणाव व्यवस्थापन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये लक्ष्यित प्रशिक्षण नियोजन करणे ह्यावर सुद्धा लक्ष देणे गरजेचे आहे.आज आपण बघतो की बँके मध्ये ग्राहक येणे (Footfall ) खुप कमी झाला आहे त्यामुळे जे येतात त्यांना तत्पर सेवा,हसतमुख स्वागत किमान अशा काही गोष्टीमध्ये चूक होत नाही ना ,होत असेल तर कर्मचाऱ्यांना ग्राहक टिकवून ठेवणे ह्याचे महत्त्व , तसेच त्यांना ग्राहकांशी  कनेक्ट वाढण्यासाठी व्यवसाय वृद्धी साठी प्रशिक्षित करणे ह्यासाठी योग्य नियोजन ही Hr विभागाची जबाबदारी आहे.तसेच काही वरिष्ठ अधिकारी वर्ग आणि कर्मचारी ह्यांसाठी डिजिटल प्रशिक्षण आवश्यक असेल तर नियोजन करावे.

नेतृत्व विकास :शाखा आणि प्रादेशिक वाढीसाठी मजबूत सेकंड-लाइन (दुसरी  फळी)नेतृत्व तयार करणे. जसा व्यवसाय वाढतो तसे विस्तार होण्यासाठी कर्मचाऱ्यांना नवीन जबाबदारी घेण्यासाठी तयार करणे ह्यासाठी त्यांना mentorship योजना उपयोगी ठरते त्यासाठी ब्रँच मॅनेजर ला त्याचा नेतृत्वामध्ये त्याचा शाखे मधील लोकांना तयार करण्यासाठी प्रवृत्त करणे ,ही सगळे नियोजन दूरदृष्टी ठेऊन करणे ही Hr विभागाची  जबाबदारी असते.

तसेच काही जण जर कामात टाळाटाळ किंवा दुर्लक्ष करत असतील तर त्यांना योग्य ते प्रबोधन करणे ह्याचे सुधा Hr  मॅनेजर चे काम असते. आज खाजगी क्षेत्रामध्ये  Perform or Perish म्हणजे अपेक्षित उत्पादकता दाखवा  नाहीतर जागा सोडा अशी परस्थिती आहे , त्यामुळे प्रतिव्यक्ती उत्पादन मूल्य तपासले जात आहे,आज बँकेचा कर्मचारी हा फक्त लेखनिक अथवा लिपीक न राहता व्यवसायामध्ये वृद्धीसाठी हातभार लावणारा महत्वाचा घटक  आहे.,आणि जे चांगले उत्कृष्ट काम करत आहेत त्यांना बढती पगार वाढ ह्याचे गणित जुळवावे लागते वर्ष सुरवाती ला म्हणजे सध्याच्या स्पर्धात्मक युगात चांगले कर्मचारी आणि अधिकारी बाहेरच्या अमिषाला भुलून बँक सोडून जाणार नाहीत.

आर्थिक वर्षाचे यश केवळ आकड्यांवर अवलंबून राहणार नाही—तर एचआर  विभाग कर्मचाऱ्यांच्या उत्कृष्टतेला किती प्रभावीपणे हाताळतो आणि सर्वांना एकसंध ठेवून सर्वामध्ये एकीची भावना निर्माण करू शकतो यावर पण अवलंबुन असते . 

तर मित्रानो नुकतेच आर्थिक वर्ष सुरू झाले आहे , आता नवीन आव्हाने,आणि जबाबदारी आहे आपल्या बँकेला प्रगती च्या शिखरावर नेण्याची तर ह्या महत्वाच्या काळात आपण आपल्या Hr विभाग बरोबर योग्य ते नियोजन करू या आणि आपल्या बँकेला उंच भरारी घेण्यासाठी योग्य पाऊले टाकून साथ देऊ यात.

नवीन वर्षाच्या पुन्हा मनपूर्वक शुभेच्छा

शिरीष शरद पाटील

प्रशिक्षक,बँक आणि वित्त क्षेत्र

अधिकृत विक्री व्यवसाय सल्लागार

Shirish Sharad Patil.

 Soft-Skills Nurturing Coach,

 Certified NLP & Design Thinking Practitioner.

Certified POSH Awareness Trainer.

Mbl:9890333611 email: info@threedimensionstrainings.com